ملاحظات قراردادی و بیمه‌ای برای فورواردرها؛گزارش توجیهی حقوقی و بیمه‌ای فیاتا

صدای جهانی لجستیک حمل‌ونقل کالا

فیاتا | گزارش حقوقی و بیمه‌ای

مقدمه

تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی و اقدامات نظامی در خاورمیانه بر عملیات حمل‌ونقل دریایی و هوایی اثر می‌گذارد؛ از جمله از طریق مخاطرات دریانوردی در تنگه هرمز و پیرامون آن و اختلال در فضای هوایی منطقه. این تحولات هم‌اکنون بر شرایط بیمه، مدت حمل، برنامه‌های عملیاتی و هزینه‌های حمل در سراسر جهان تأثیر گذاشته است.

این گزارش، ملاحظات حقوقی کلیدی و اقدامات عملی مدیریت ریسک را برای فورواردرها در مواجهه با وضعیت کنونی برجسته می‌کند. این گزارش، راهنمایی‌های عمومی را از منظر مدیریت ریسک در سطح جهانی ارائه می‌دهد و مشاوره حقوقی محسوب نمی‌شود.

نکات کلیدی برای فورواردرها

• مسیرهای حمل ممکن است به‌سرعت تغییر کنند. متصدیان حمل ممکن است در واکنش به مخاطرات امنیتی، خدمات را تعلیق کنند، مسیر کشتی‌ها را تغییر دهند یا کالا را در بنادر جایگزین تخلیه کنند.

• احتمال تحمیل هزینه‌های اضافی وجود دارد. ممکن است اضافه‌کرایه‌های خطر جنگ، هزینه‌های انحراف از مسیر و هزینه‌های عملیاتیِ تحمیلی از سوی متصدیان حمل ایجاد شود؛ این موارد باید مطابق مفاد قراردادیِ قابل‌اعمال مورد رسیدگی قرار گیرند.

• مسئولیت متصدی حمل در قبال تأخیر اغلب محدود است. شرایط استاندارد حملِ متصدیان حمل عموماً مسئولیت تأخیرهای ناشی از اختلالات عملیاتی یا شرایط فورس‌ماژور را مستثنا می‌کند.

• ممکن است کالا در بنادر جایگزین تخلیه شود. در چنین مواردی، ذی‌نفعان کالا ممکن است ناچار شوند مطابق قرارداد حمل مربوط، ادامهٔ حمل را ترتیب دهند و هزینه‌های مرتبط را متحمل شوند.

• پوشش بیمه ممکن است محدود باشد. بیمه استاندارد باربری اغلب خطرات جنگ را مستثنا می‌کند، مگر آنکه شروط خاص پوشش خطر جنگ در آن گنجانده شده باشد؛ تأخیر نیز معمولاً تحت پوشش نیست.

• ترتیبات قراردادی روشن ضروری است. فورواردرها باید قراردادهای خود، از جمله شرایط استاندارد ارائه خدمات و بارنامه‌های هاوس، را بازبینی کنند تا اطمینان یابند هزینه‌ها و ریسک‌های اضافی به‌درستی در آنها پیش‌بینی شده‌اند.

• ارتباط پیش‌دستانه با مشتریان اهمیت حیاتی دارد. فورواردرها باید مشتریان را بی‌درنگ از تحولات عملیاتی، تأخیرهای احتمالی، تغییر مسیرها و هزینه‌های اضافی آگاه کنند.

زمینه موضوع و تحولات عملیاتی مؤثر بر زنجیره‌های تأمین جهانی

تحولات اخیر بر عملیات حمل‌ونقل بین‌المللی، به‌ویژه تردد دریایی از تنگه هرمز، اثر می‌گذارد و برخی متصدیان حمل به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی، عبور از این تنگه را تعلیق کرده‌اند. این وضعیت بر جابه‌جایی کالا به بنادر سراسر منطقه خلیج فارس و از این بنادر، از جمله بنادر امارات متحده عربی، قطر، عربستان سعودی، کویت، بحرین، عمان و عراق، تأثیر می‌گذارد.

هم‌زمان، ازسرگیری حملات به کشتیرانی تجاری در دریای سرخ، بسیاری از متصدیان حمل را بر آن داشته است که از کانال سوئز اجتناب کنند و مسیر کشتی‌ها را به دور دماغه امید نیک تغییر دهند؛ اقدامی که مدت سفرهای دریایی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد. این تحولات ممکن است پیامدهای زیر را در پی داشته باشد:

• طولانی‌تر شدن مدت حمل؛

• اختلال در برنامه‌های حرکت کشتی‌ها؛

• ازدحام در بنادر و مراکز ترانشیپمنت؛

• عدم توازن در توزیع تجهیزات و کانتینرها در مسیرهای تجاری؛

• افزایش مصرف سوخت و نرخ‌های کرایه حمل؛

• تحمیل اضافه‌کرایه‌های بیشتر از سوی متصدیان حمل؛

• محدود شدن یا لغو پوشش بیمه خطر جنگ برای کشتی‌های فعال در مناطق پرخطر، که ممکن است بر تصمیم‌های مربوط به مسیر و هزینه‌های حمل نیز اثر بیشتری بگذارد.

افزون بر اختلال در مسیرها، تنش‌های ژئوپلیتیکی ممکن است بر دسترسی به بیمه، ظرفیت حمل‌ونقل و برنامه‌ریزی عملیاتی نیز اثر بگذارد. انباشت کالا در بنادر، انبارها یا پایانه‌های داخلی ممکن است مواجهه با ریسک‌های انبارداری، پیامدهای بیمه‌ای و ازدحام را افزایش دهد.

خطوط کشتیرانی همچنین اقداماتی مانند تعلیق توقف در بنادر، تغییر مسیر کشتی‌ها، ایجاد وضعیت‌های «پایان سفر» و وضع اضافه‌کرایه‌های خطر جنگ یا انحراف از مسیر را اجرا کرده‌اند. در برخی موارد، کشتی‌ها ممکن است از بعضی بنادر یا گذرگاه‌های دریایی نیز اجتناب کنند؛ یعنی مکان‌هایی که بیمه‌گران، مواجهه با خطر جنگ را در آنها غیرقابل‌قبول می‌دانند یا پوشش آن را مشمول افزایش قابل‌توجه حق‌بیمه می‌کنند. با توجه به تحول سریع وضعیت، مسیرها، مدت حمل، نرخ‌های کرایه و اقدامات عملیاتی ممکن است با مهلت اطلاع‌رسانی کوتاه تغییر کنند. فورواردرها باید اطلاعیه‌های متصدیان حمل و توصیه‌نامه‌های عملیاتی را به‌دقت دنبال کنند تا آثار آنها بر محموله‌ها و تعهدات در قبال مشتریان را ارزیابی کنند.

واکنش‌های عملیاتی و حقوق قراردادی متصدیان حمل

در برخی شرایط، متصدیان حمل ممکن است سفر را تعلیق کنند یا به آن خاتمه دهند و کالا را در بندری میانی که ایمن تشخیص داده می‌شود تخلیه کنند. گاهی در اصطلاح عملیاتی، از این اقدامات با عنوان اعلام «پایان سفر» یاد می‌شود. بااین‌حال، «پایان سفر» یک دکترین حقوقیِ شناخته‌شده در حقوق دریایی نیست، بلکه بیانگر اعمال حقوق قراردادی مندرج در اسناد حمل، مانند بارنامه‌های دریایی یا بارنامه‌های هوایی است.

چنین مقرراتی معمولاً در قراردادهای حملِ متصدیان حمل و بارنامه‌های مستر (MBL) پیش‌بینی می‌شود و در «راهنمای بهترین رویه‌های فیاتا در انعقاد قراردادهای حمل‌ونقل دریایی» نیز بررسی شده است. این شروط ممکن است به متصدیان حمل اجازه دهد:

• مسیر حمل کالا را به مسیرهای جایگزین تغییر دهند؛

• حمل را تعلیق و کالا را در خشکی یا به‌صورت شناور نگهداری کنند؛

• به حمل خاتمه دهند و کالا را در بندری دیگر تخلیه کنند؛

• از ادامه سفر صرف‌نظر کنند و کالا را در اختیار طرف ذی‌نفع کالا (Merchant) قرار دهند؛

• در صورت اقتضای ملاحظات عملیاتی یا امنیتی، بندر تخلیه یا محل تحویلِ پیش‌بینی‌شده در برنامه اولیه را تغییر دهند.

این سازوکارها اغلب در شروط فورس‌ماژور، انحراف از مسیر یا «اختیار عمل» منعکس می‌شوند؛ شروطی که به متصدیان حمل اجازه می‌دهند هنگامی که حمل‌ونقل تحت تأثیر شرایط خارج از کنترل آنان، مانند جنگ، مخاطرات امنیتی، بی‌ثباتی سیاسی یا محدودیت‌های دولتی قرار می‌گیرد، اقدامات عملیاتی انجام دهند. در عمل، متصدیان حمل غالباً به‌جای استناد رسمی به فورس‌ماژور، به چنین شروط قراردادیِ اختیار عمل استناد می‌کنند. چنانچه کالا در بندری جایگزین تخلیه شود، ممکن است لازم باشد مطابق شرایط قابل‌اعمال حمل، ادامه حمل ترتیب داده شود و هزینه‌های مربوط بر عهده گرفته شود. ازاین‌رو، چنین وضعیت‌هایی ممکن است مستلزم هماهنگی نزدیک میان فورواردرها، متصدیان حمل و ذی‌نفعان کالا باشد.

قراردادهای حمل هوایی کالا نیز به‌طور کلی انعطاف‌پذیری عملیاتی مشابهی دارند. متصدیان حمل هوایی معمولاً برنامه‌های زمانی را تضمین نمی‌کنند و در شرایط خارج از کنترل خود، از جمله جنگ، ناآرامی‌های سیاسی یا محدودیت‌های دولتی، حق لغو، تأخیر، تغییر مسیر یا خاتمهٔ حمل را برای خود محفوظ می‌دارند. شرایط استاندارد متصدیان حمل هوایی همچنین به آنان اجازه می‌دهد در صورت اقتضای ملاحظات عملیاتی یا ایمنی، مسیرها، هواپیماها یا ترتیبات حمل را تغییر دهند. مطابق کنوانسیون مونترال، متصدی حمل هوایی نمی‌تواند از طریق شروط قراردادی، مسئولیت خود را سلب کند. بااین‌حال، شرکت‌های هواپیمایی معمولاً به مهلت‌های مشخص تحویل متعهد نمی‌شوند و چنانچه بتوانند اثبات کنند که همه اقدامات متعارف برای جلوگیری از خسارت انجام شده است، یا انجام چنین اقداماتی امکان‌پذیر نبوده، ممکن است به دفاعیات موجود استناد کنند. در نتیجه، در دوره‌های اختلال ناشی از تحولات ژئوپلیتیکی، اثبات دعاوی تأخیر علیه متصدیان حمل هوایی در عمل اغلب دشوار خواهد بود؛ هرچند ممکن است همچنان هزینه‌های عملیاتی اضافی ایجاد شود.

بنابراین، فورواردرها باید شرایط قرارداد متصدی حمل مربوط یا بارنامه مستر را، از جمله مقررات مرتبط با موارد زیر، بازبینی کنند:

• شروط فورس‌ماژور و انحراف از مسیر؛

• مقررات مربوط به واگذاری به پیمانکار فرعی؛

• شروط ناظر بر جزء قرارداد محسوب شدن تعرفه‌ها و مقررات اضافه‌کرایه‌ها؛

• محدودیت‌های مسئولیت متصدی حمل و کنوانسیون‌های قابل‌اعمال؛

• شروط صلاحیت قضایی و قانون حاکم.

این مقررات ممکن است تأثیر قابل‌توجهی بر نحوه تخصیص ریسک‌ها، هزینه‌ها و مسئولیت‌ها میان طرفین داشته باشند. درک آنها به‌ویژه هنگامی اهمیت دارد که فورواردرها، ضمن صدور اسناد حمل خود، به قراردادهای حملِ مبنای آن اسناد اتکا می‌کنند. پیامدهای عملیاتی در بنادر جایگزینِ تخلیه ممکن است شامل هزینه‌های انبارداری، مواجهه با هزینه‌های دموراژ یا دیتنشن، تشریفات گمرکی و ضرورت ترتیب دادن ادامه حمل نیز باشد.

بازیافت هزینه‌های اضافی و اضافه‌کرایه‌ها

متصدیان حمل از هم‌اکنون وضع هزینه‌های اضافی مانند حق‌بیمه‌های خطر جنگ، اضافه‌کرایه‌های عملیاتی اضطراری و هزینه‌های انحراف از مسیر را آغاز کرده‌اند. فورواردرها همچنین باید آگاه باشند که تعرفه‌های متصدیان حمل و شرایطی که جزء قرارداد محسوب می‌شوند، ممکن است مقرراتی دربارهٔ دموراژ، دیتنشن، هزینه‌های انبارداری و سایر هزینه‌های عملیاتی در بر داشته باشند. توانایی فورواردرها برای بازیافت چنین هزینه‌هایی، در درجه نخست به چارچوب قراردادی حاکم بر رابطه ارائه خدمات فورواردری بستگی دارد. بااین‌حال، چنانچه کرایه حمل به‌صورت مبلغ مقطوع یا «شامل همه هزینه‌ها» (All-in) توافق شده باشد، بازیافت هزینه‌های اضافی ممکن است دشوارتر شود، مگر آنکه قرارداد صراحتاً تعدیل قیمت را مجاز بداند.

طبق قواعد نمونه فیاتا، فورواردرهایی که در شرایط پیش‌بینی‌نشده در راستای بهترین منافع مشتری اقدام می‌کنند، عموماً حق دارند هزینه‌های اضافیِ متحمل‌شده را بازیافت کنند. ماده ۱۳ مقرر می‌کند که اگر فورواردر به‌دلیل شرایط پیش‌بینی‌نشده اقدامات لازم را انجام دهد، هزینه‌ها و مخارج ناشی از آن بر عهده مشتری خواهد بود. به همین ترتیب، ماده ۱۳٫۴ شرایط استاندارد بارنامه حمل مرکب فیاتا (FBL) مقرر می‌کند که طرف ذی‌نفع کالا باید هزینه‌های ناشی از انحراف از مسیر، تأخیر یا افزایش مخارج بر اثر جنگ، عملیات جنگی، اقدامات دولتی، اعتصاب‌ها یا سایر وقایع فورس‌ماژور را به فورواردر بازپرداخت کند.

فورواردرها می‌توانند اطمینان حاصل کنند که در اسناد قراردادی آنان، سازوکارهای انتقال هزینه به مشتری در شرایط عملیاتی فوق‌العاده یا در صورت وضع اضافه‌کرایه از سوی متصدیان حمل، به‌روشنی پیش‌بینی شده است.

فورس‌ماژور و اختلال در اجرای قرارداد

بسیاری از قراردادهای لجستیکی و حمل‌ونقل، شامل شروط فورس‌ماژور یا مقررات مشابهی درباره رویدادهایی مانند جنگ، مخاصمات، ممنوعیت‌های تجاری، اقدامات دولتی یا سایر شرایط خارج از کنترل طرفین هستند. تحریم‌های بین‌المللی یا تدابیر کنترل صادرات نیز ممکن است بر عملیات حمل‌ونقل یا اجرای قرارداد اثر بگذارند.

در برخی نظام‌های حقوقی، از جمله حقوق انگلستان، فورس‌ماژور تنها هنگامی قابل‌اعمال است که صراحتاً در قرارداد گنجانده شده باشد. در نبود چنین شرطی، طرفین ممکن است در پی استناد به دکترین عقیم شدن قرارداد (Frustration) باشند؛ دکترینی که به‌صورت مضیق تفسیر می‌شود و عموماً تنها هنگامی اعمال می‌شود که اجرای قرارداد ناممکن شود، نه آنکه صرفاً دشوارتر یا پرهزینه‌تر شود.

قراردادهای حملِ متصدیان حمل و بارنامه‌های مستر معمولاً شامل شروط فورس‌ماژور، انحراف از مسیر یا «اختیار عمل» هستند که به متصدیان حمل اجازه می‌دهند در صورت ناایمن یا غیرعملی شدن اجرای تعهد، حمل را تعلیق کنند، مسیر آن را تغییر دهند یا به آن خاتمه دهند. بنابراین، فورواردرها باید شرایط قراردادی مربوط را بازبینی کنند تا دریابند این مقررات چگونه ممکن است بر تصمیم‌های عملیاتی و تخصیص هزینه‌ها اثر بگذارند.

به فورواردرها توصیه می‌شود شرایط استاندارد ارائه خدمات و اسناد قراردادی خود را بازبینی کنند تا اطمینان یابند سازوکارهایی برای انتقال هزینه‌های عملیاتی اضافی به مشتری، در موارد مقتضی، وجود دارد. فورواردرها همچنین باید توجه داشته باشند که شروط فورس‌ماژور ممکن است ابلاغ رسمی به طرف‌های مقابل قرارداد را در مهلت‌های معین الزامی کنند. راهنمایی‌های عملی را می‌توان در «راهنمای بهترین رویه‌های فیاتا در انعقاد قراردادهای حمل‌ونقل دریایی» و یادداشت راهنمای فیاتا با عنوان «استناد به فورس‌ماژور در بحران کووید ۱۹: چند نکته عملی» یافت.

نقش قراردادی فورواردرها در مقام متصدی حمل قراردادی یا نماینده

فورواردرها ممکن است در مقام متصدی حمل قراردادی یا نماینده فعالیت کنند. پیامدهای حقوقی اختلالات عملیاتی ممکن است بسته به نقشی که بر عهده گرفته‌اند متفاوت باشد. راهنمایی‌های بیشتر در «راهنمای بهترین رویه‌های فیاتا در مدیریت قرارداد» در دسترس است؛ این راهنما توصیه‌های عملی برای مدیریت روابط قراردادی در سراسر زنجیره لجستیک ارائه می‌دهد.

الف. فورواردرها در مقام متصدی حمل قراردادی

در زنجیره‌های تأمین امروزی، بسیاری از فورواردرها در مقام متصدی حمل قراردادی فعالیت می‌کنند؛ از جمله از طریق صدور بارنامه‌های هاوس یا بارنامه‌های حمل مرکب فیاتا (FBL و eFBL). در این نقش، فورواردر مسئولیت اجرای قرارداد حمل را بر عهده می‌گیرد.

تصمیم‌های عملیاتی متصدیان حملِ طرف قرارداد فورواردر، مانند تغییر مسیر، انحراف از مسیر سفر یا تخلیه در بنادر میانی، ممکن است بر اجرای حمل اثر بگذارد. ازاین‌رو، فورواردرهایی که در مقام متصدی حمل قراردادی فعالیت می‌کنند، می‌توانند اطمینان حاصل کنند که:

• اسناد قراردادی، انحراف از مسیر، تعلیق حمل و سایر شرایط عملیاتی فوق‌العاده را پوشش می‌دهند؛

• مشتریان بی‌درنگ از تحولاتی که بر محموله‌ها اثر می‌گذارد آگاه می‌شوند؛

• هرگاه ترتیبات جایگزین ضرورت یابد، دستورهای ذی‌نفعان کالا مستند می‌شود؛

• مسئولیت‌های ناشی از بارنامه‌های هاوس به‌نحو مناسبی با شرایط قرارداد متصدی حملِ مبنا همسو می‌شود («مسئولیت متناظر» یا Back-to-back liability)؛ از جمله از طریق سازوکارهایی که، در موارد مجاز، امکان انتقال هزینه‌های اضافی یا تسری تصمیم‌های عملیاتی به ذی‌نفعان کالا را فراهم می‌کنند.

چنین همسویی‌ای به‌ویژه هنگامی اهمیت دارد که قراردادهای بالادستی با متصدیان حمل، شامل شروط گسترده اختیار عمل عملیاتی یا مقررات بازیافت هزینه باشند.

بنابراین، فورواردرها می‌توانند به چارچوب‌های قراردادی جاافتاده، مانند قواعد نمونه فیاتا و بارنامه حمل مرکب فیاتا (FBL و eFBL)، اتکا کنند؛ شرایط استاندارد این چارچوب‌ها به موضوعاتی مانند انعطاف‌پذیری در تعیین مسیر، موانع حمل، انبارداری، حق حبس، تأخیر و بازیافت هزینه‌های اضافی ناشی از جنگ، اقدامات دولتی، فورس‌ماژور یا سایر شرایط فوق‌العاده می‌پردازد.

ب. فورواردرها در مقام نماینده

در سایر معاملات، فورواردرها در مقام نماینده، حمل را از طرف مشتریان خود ترتیب می‌دهند و قرارداد اصلی مستقیماً میان فرستنده و متصدی حمل منعقد می‌شود. در این نقش، مسئولیت فورواردر عموماً به رعایت مراقبت متعارف در انتخاب ارائه‌دهندگان خدمات و دادن دستور به آنان محدود می‌شود.

اختلالات عملیاتی، مانند تأخیرها، تغییر مسیر یا اضافه‌کرایه‌های تحمیلی از سوی متصدیان حمل، معمولاً در محدوده حقوق قراردادی متصدی حمل قرار می‌گیرد و برای فورواردر که صرفاً در مقام واسطه عمل می‌کند، مسئولیت ایجاد نمی‌کند.

بااین‌حال، فورواردرهایی که در مقام نماینده فعالیت می‌کنند باید اطمینان حاصل کنند که:

• سمتی که در آن عمل می‌کنند، در اسناد قراردادی و مکاتبات به‌روشنی بیان شده است؛

• مشتریان بی‌درنگ از تحولات عملیاتی آگاه می‌شوند؛

• هنگامی که تصمیم‌های عملیاتی مهم مطرح می‌شود، دستورهای ذی‌نفعان کالا اخذ می‌شود؛

• ارتباطات با متصدیان حمل و مشتریان به‌درستی مستند می‌شود.

مدیریت ریسک‌های عملیاتی در زمان بروز اختلال

الف. کالای رهاشده

چنانچه هزینه‌های بازیابی کالا از ارزش آن بیشتر شود، ممکن است ذی‌نفعان کالا محموله‌ها را رها کنند. در این صورت، فورواردرها ممکن است با مسئولیت پرداخت هزینه‌های انبارداری، هزینه‌های بندری، دموراژ، دیتنشن و انجام تعهدات گمرکی مواجه شوند. در مواردی که کالا تحت نظارت گمرک باقی می‌ماند یا پیش از تعیین تکلیف نهایی کالا یا صدور مجدد آن، طی تشریفات مقرر در قوانین و مقررات ضروری است، ممکن است پیچیدگی‌های بیشتری ایجاد شود. فورواردرها باید پیش از تعیین تکلیف نهایی کالا اطمینان حاصل کنند که رویه‌های قراردادی و الزامات ابلاغ رعایت شده است و ارتباطات با ذی‌نفعان کالا به‌روشنی مستند شده‌اند.

اعضا می‌توانند برای دریافت راهنمایی عملی به «راهنمای بهترین رویه‌های فیاتا درباره کالاهای رهاشده» مراجعه کنند.

ب. دموراژ و دیتنشن

اختلالات ممکن است مواجهه با هزینه‌های دموراژ و دیتنشن را نیز افزایش دهند؛ به‌ویژه هنگامی که کانتینرها به‌دلیل ازدحام، تغییر مسیر یا تأخیر در بنادر باقی می‌مانند. اگر کانتینرها در مهلت‌های معاف از هزینه مقرر در قرارداد قابل بازگرداندن یا تحویل‌گرفتن نباشند، اختلالات عملیاتی مؤثر بر برنامه کشتی‌ها یا دسترسی به بندر ممکن است مواجهه با این هزینه‌ها را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

اعضا می‌توانند به «راهنمای بهترین رویه‌های فیاتا درباره دموراژ و دیتنشن در حمل‌ونقل کانتینری» مراجعه کنند؛ این راهنما توصیه‌های عملی برای مدیریت چنین هزینه‌هایی ارائه می‌دهد.

ج. حق حبس

فورواردرها ممکن است برای تضمین پرداخت کرایه حملِ پرداخت‌نشده و هزینه‌های مرتبط، به مقررات قراردادیِ حق حبس استناد کنند. برای مثال، طبق قواعد نمونه فیاتا، فورواردرها عموماً می‌توانند کالا را تا زمان دریافت کرایه حمل، اضافه‌کرایه‌ها، هزینه‌های انبارداری و سایر هزینه‌های ایجادشده در ارتباط با محموله، نزد خود نگه دارند. بااین‌حال، اعمال حق حبس باید با مقررات قراردادی قابل‌اعمال و قوانین ملی مربوط منطبق باشد.

ملاحظات بیمه‌ای

الف. خطر جنگ

در بیشتر موارد، بیمه‌نامه‌های استاندارد باربری، خسارت‌های ناشی از رویدادهای مرتبط با جنگ یا اقدامات خصمانه را مستثنا می‌کنند. پوشش چنین خطراتی عموماً مستلزم پوشش جداگانه خطر جنگ است و ممکن است فقط در مراحل محدودی از حمل قابل‌اعمال باشد؛ برای مثال، زمانی که کالا در کشتی یا هواپیما قرار دارد. فورواردرها باید احراز کنند که آیا بیمه باربریِ تهیه‌شده از سوی ذی‌نفعان کالا، پوشش خطر جنگ را شامل می‌شود یا خیر و از دامنه این پوشش آگاه باشند.

فورواردرها همچنین باید توجه داشته باشند که اگر سفر متوقف و کالا در بندری جایگزین تخلیه شود، ممکن است حملِ تحت پوشش بیمه‌نامه اولیه باربری خاتمه‌یافته تلقی شود، مگر آنکه بیمه‌گران مطلع شده باشند و درباره استمرار پوشش توافق شده باشد. بنابراین، هنگامی که سفرها متوقف می‌شوند، مسیرشان تغییر می‌کند یا در بنادر میانی خاتمه می‌یابند، ارتباط زودهنگام با بیمه‌گران یا کارگزاران بیمه اهمیت دارد.

ب. استثنائات مربوط به تأخیر

بیشتر بیمه‌نامه‌های باربری، خسارت‌هایی را که صرفاً ناشی از تأخیر هستند پوشش نمی‌دهند؛ حتی اگر تأخیر ناشی از رویدادهای ژئوپلیتیکی یا اختلالات عملیاتی باشد.

ج. ملاحظات بیمه مسئولیت

فورواردرها باید بیمه‌نامه‌های مسئولیت خود را بازبینی کنند تا دامنه پوشش در ارتباط با مسئولیت‌های احتمالی ناشی از وضعیت کنونی را احراز کنند؛ از جمله مسئولیت‌های مرتبط با انبارداری کالا، تغییر مسیر یا تغییر جهت ارسال محموله‌ها، یا کالاهای رهاشده.

چنانچه اختلالات بتوانند به ادعاهای خسارت احتمالی منجر شوند، فورواردرها می‌توانند مطابق الزامات اطلاع‌رسانی بیمه‌نامه، بیمه‌گران را بی‌درنگ مطلع کنند. اختلالات همچنین ممکن است موجب انباشت کالا در بنادر یا محل‌های نگهداری و در نتیجه افزایش مواجهه با خسارت شوند. فورواردرها همچنین می‌توانند بررسی کنند که آیا اختلالات ممکن است به افزایش مواجهه با ریسک ناشی از انباشت کالا، طولانی شدن دوره‌های نگهداری یا ترتیبات جایگزین حمل منجر شوند یا خیر.

به فورواردرها توصیه می‌شود با بیمه‌گران یا کارگزاران بیمه خود مشورت کنند؛ به‌ویژه هنگامی که اختلالات عملیاتی عمده بر مسیرهای حمل، ترتیبات نگهداری یا میزان مواجهه با ریسک اثر می‌گذارند.

چک‌لیست عملی اقدامات مدیریت ریسک برای فورواردرها

• مشتریان را بی‌درنگ از اختلالات عملیاتی، از جمله تأخیرهای احتمالی، تغییر مسیرها، هزینه‌های اضافی یا سایر ریسک‌های عملیاتی مؤثر بر محموله‌ها، آگاه کنید.
• دستورهای متصدی حمل و تصمیم‌های عملیاتی، از جمله تغییر مسیر یا تعلیق، را مستند کنید.
• در مواردی که محموله‌ها در بنادر میانی تخلیه می‌شوند، دستورهای کتبی ذی‌نفعان کالا را دریافت کنید.
• مقررات قراردادی حاکم بر اضافه‌کرایه‌ها، انحراف از مسیر و شرایط عملیاتی فوق‌العاده را بازبینی کنید.
• در مواردی که از نظر عملیاتی امکان‌پذیر است، مسیرها یا راه‌حل‌های جایگزین حمل را ارزیابی کنید.
• اطلاعیه‌های عملیاتی متصدیان حمل و اعلامیه‌های اضافه‌کرایه مؤثر بر مسیرهای تجاری را پایش کنید.
• هنگام فعالیت در ارتباط با مناطق متأثر، بررسی کنید که آیا بیمه باربری شامل پوشش خطر جنگ است یا خیر.
• هرگاه شرایط ممکن است به ادعاهای خسارت احتمالی منجر شود، بیمه‌گران را بی‌درنگ مطلع کنید.

نتیجه‌گیری

وضعیت امنیتیِ در حال تحول خاورمیانه، اهمیت چارچوب‌های قراردادی مستحکم، ارتباط روشن با مشتریان و مدیریت دقیق ریسک در سراسر زنجیره لجستیک را برجسته می‌کند. اطمینان از اینکه ترتیبات قراردادی به‌درستی بازتاب‌دهنده واقعیت‌های عملیاتی هستند و مشتریان بی‌درنگ از تحولات مؤثر بر محموله‌ها، از جمله تأخیرهای احتمالی، تصمیم‌های تغییر مسیر و هزینه‌های اضافی تحمیلی از سوی متصدیان حمل، آگاه می‌شوند، می‌تواند به کاهش ریسک‌های حقوقی و مالی کمک کند. مدیریت پیش‌دستانه ریسک قراردادی و ارتباط شفاف با مشتریان و شرکای زنجیره تأمین، همچنان برای عبور از دوره‌های عدم قطعیت ژئوپلیتیکی ضروری است.

اعضای فیاتا تشویق می‌شوند از قواعد نمونه فیاتا، بارنامه حمل مرکب فیاتا (FBL و eFBL) و راهنماهای بهترین رویه‌های فیاتا، از جمله راهنماهای انعقاد قراردادهای حمل‌ونقل دریایی، مدیریت قرارداد، کالاهای رهاشده و دموراژ و دیتنشن، استفاده کنند؛ این منابع ابزارهای عملی برای مدیریت اختلالات در عملیات حمل‌ونقل بین‌المللی فراهم می‌کنند.

فیاتا به پایش تحولات ادامه خواهد داد و با تحول وضعیت، راهنمایی‌های بیشتری در اختیار اعضا قرار خواهد داد.

سلب مسئولیت

این راهنما را فیاتا با پشتیبانی نهاد مشورتی حقوقی فیاتا تهیه کرده است. این راهنما ملاحظات عمومی مرتبط را از منظر مدیریت ریسک در سطح جهانی ارائه می‌دهد و شامل مشاوره فنی یا حقوقی نیست. خوانندگان باید اقدامات توصیه‌شده را با قوانین و مقررات قابل‌اعمال در حوزه صلاحیت خود، و نیز با ساختار شرکتی، مدل کسب‌وکار و الزامات کنترل ریسک خود در کشورها یا مناطق جغرافیایی محل فعالیتشان، تطبیق دهند و اجرا کنند.

فیاتا توصیه می‌کند خوانندگان، در صورت داشتن پرسش‌هایی درباره شرایط خاص خود، مشاوره حقوقی مستقل دریافت کنند. فیاتا هیچ مسئولیتی در قبال پیامدهای استفاده از اطلاعات مندرج در این سند نمی‌پذیرد.

برای کسب اطلاعات بیشتر درباره فعالیت‌های نهاد مشورتی فیاتا در امور حقوقی یا ارائه نظر درباره این راهنما، لطفاً از طریق نشانی legal@fiata.org با دفتر مرکزی فیاتا تماس بگیرید.

منبع:

https://fiata.cdn.prismic.io/fiata/abgbl7bci2UF6DsJ_20260309_MiddleEast_LegalandInsuranceGuidance_vf.pdf

نویسنده : امیر سلمان افشار