مرزها در حمل‌ونقل بین‌المللی صرفاً محل عبور کامیون‌ها و انجام تشریفات گمرکی نیستند؛ آن‌ها حلقه‌ای تعیین‌کننده در زنجیره تجارت خارجی کشور به شمار می‌روند. هرگونه اختلال در عملکرد مرزها، علاوه بر افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، می‌تواند زمان تحویل کالا، تعهدات شرکت‌ها در برابر مشتریان و اعتبار تجاری ایران در بازارهای منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار دهد.
یکی از چالش‌های جدی حمل‌ونقل جاده‌ای، طولانی شدن توقف کامیون‌ها در مرزهاست؛ مشکلی که می‌تواند از محدودیت پذیرش در سوی مقابل، ناهماهنگی دستگاه‌های مسئول، تغییر رویه‌های اجرایی یا مشکلات اسنادی ناشی شود. پیامد این وضعیت تنها افزایش هزینه رانندگان و شرکتهای حمل‌ونقل نیست؛ تأخیر در تحویل کالا، از دست رفتن فرصت‌های تجاری و اختلال در جریان صادرات کشور نیز از نتایج آن است.
مسئله اساسی، فقط بروز بحران در مرزها نیست؛ بلکه زمان و شیوه مواجهه با آن است. در بسیاری از موارد، اقدامات جدی زمانی آغاز می‌شود که صف کامیون‌ها شکل گرفته و هزینه‌های اقتصادی و عملیاتی به فعالان حمل‌ونقل تحمیل شده است؛ در حالی که مدیریت کارآمد باید بر پیش‌بینی، پایش مستمر و اقدام به‌موقع استوار باشد.
تجربه پیگیری مشکلات مرزی در پلدشت و بازرگان، اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد. طولانی شدن صف کامیون‌ها و رسیدن توقف‌ها در پلدشت به حدود یک ماه، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت و هماهنگی مرزی را آشکار کرد. بهبود شرایط پس از پیگیری‌های انجام‌شده و همکاری مسئولان نیز نشان داد که تعامل مستمر میان فعالان صنفی و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند مؤثر باشد. با این حال، هدف اصلی نباید صرفاً رفع بحران پس از شکل‌گیری آن باشد؛ بلکه باید از تکرار چنین شرایطی پیشگیری کرد.
برای دستیابی به این هدف، لازم است وضعیت تردد و پذیرش کامیون‌ها به‌طور مستمر پایش شود، عوامل توقف پیش از گسترش صف‌ها شناسایی شوند و هماهنگی عملیاتی با کشورهای همسایه درباره ظرفیت پذیرش و محدودیت‌های احتمالی، به فرآیندی مستمر تبدیل شود. همچنین، هر مشکل مرزی باید از مرحله شناسایی تا تعیین مسئول، پیگیری و حصول نتیجه، مسیر مشخصی داشته باشد.
در این میان، مشارکت شرکتهای حمل‌ونقل بین‌المللی و تشکل‌های صنفی در تصمیم‌گیری‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. این مجموعه‌ها به دلیل ارتباط مستقیم با رانندگان، صاحبان کالا و مشتریان خارجی، از تجربه میدانی ارزشمندی برخوردارند که می‌تواند به تشخیص دقیق مشکلات و انتخاب راهکارهای عملی کمک کند.
تاب‌آوری مرزها به معنای نبود هرگونه اختلال نیست؛ بلکه به معنای توانایی پیش‌بینی و مدیریت مشکلات، به‌گونه‌ای است که جریان تجارت و حمل‌ونقل با کمترین وقفه ادامه یابد. حفظ صادرات و تقویت جایگاه ترانزیتی ایران، علاوه بر زیرساخت‌های مناسب، به تصمیم‌گیری به‌موقع، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و بهره‌گیری از تجربه فعالان این حوزه نیاز دارد.
راهکار پایدار، عبور از مدیریت بحران به مدیریت پیشگیرانه است؛ زیرا حفظ جریان صادرات و اعتبار ترانزیتی کشور، از پیشگیری به‌موقع از اختلالات مرزی آغاز می‌شود.
نسرین آریان‌دوست
عضو هیئت‌مدیره انجمن صنفی شرکتهای حمل‌ونقل بین‌المللی و رابط بخش جاده‌ای
