مقدمه
در دنیایی که بندر جبل علی با «دوقلوی دیجیتال» خود، محموله ها را قبل از ورود مدیریت می کند و کامیون های خودران در خیابان های ابوظبی تردد دارند، صنعت حمل ونقل ایران همچنان با چالش های نرم افزاری اولیه دست و پنجه نرم می کند. این فاصله عمیق، که ریشه در فشار تحریم ها، کمبود سرمایه و موانع فرهنگی دارد، ایران را در مسابقه لجستیک هوشمند نه فقط به تماشاگر، که به عقب ماندهای استراتژیک تبدیل کرده است. اما آیا این عقب ماندگی جبران ناپذیر است یا می توان با الگوگیری از تجربه های مشابه، مسیر جدیدی را ترسیم کرد؟
پیروزی «تحریم» بر «الگوریتم»
برخلاف همسایگانی که لجستیک را به عنوان محور چشم انداز ملی خود تعریف کرده اند (عربستان با بودجه ۱۵۰ میلیارد دلاری و امارات با بندر هوشمند جبل علی)، شرکت های ایرانی سالهاست که درگیر بقا در فضای تحریم هستند. نبود دسترسی به فناوری های روز، کاهش مستمر ارزش پول ملی برای خرید خدمات تخصصی و مهمتر از همه، نبود عزم ملی و جدی برای دیجیتالیزه کردن فرآیندهای سنتی، باعث شده تا «بارنامه کاغذی» همچنان حرف اول را در گمرکات و شرکت های حمل ونقل بین المللی ایران بزند. این در حالی است که اسناد دیجیتال و بلاکچین، امروز استاندارد اصلی تجارت جهانی محسوب میشوند.
موفقیت ها در همسایگی ؛ عبرتی برای ایران
در چند سال اخیر، منطقه شاهد تحولات شگرفی بوده است که میتواند برای سیاست گذاران ایرانی روشنگر باشد:
- پلتفرم تراکر: این سامانه که به عنوان «اوبر کامیونهای خاورمیانه» شناخته می شود، با استفاده از الگوریتم های پیشرفته هوش مصنوعی، نرخ تحویل به موقع را به ۹۹ درصد رسانده و شبکه گسترده ای از حمل ونقل جاده ای را پوشش می دهد.
- بندر خلیفه ابوظبی: این بندر با ایجاد کریدوری برای تردد کامیون های خودران و استفاده از سیستمهای ترمینال نسل پنجم ، گام بزرگی در جهت اتوماسیون کامل برداشته است.
- عربستان سعودی : با همکاری با شرکت هواوی برای استقرار راهکارهای مدیریت بندر مبتنی بر هوش مصنوعی در بنادر دریای سرخ و خلیج فارس، نشان از عزم جدی این کشور برای تبدیل شدن به هاب لجستیک منطقه دارد.
- ترکیه: با جذب شرکت های بزرگ جهانی مانند اپسون و شیائومی (به دلیل ثبات نسبی و بستر دیجیتال)، در حال تبدیل شدن به هاب جدید لجستیک و توزیع کالا در منطقه است و سهم ایران را در ترانزیت کالا به حداقل رسانده است.
فرصت گمشده یا تهدید جبران ناپذیر؟
اگرچه موانع بزرگ است، اما نباید فراموش کرد که شرکت هایی مانند «اسنپ» و «دیجی کالا» در فضایی مشابه (با وجود بدبینی فرهنگی و مشکلات زیرساختی) توانستند رفتار کاربران را تغییر دهند و بازار را از آن خود کنند. این تجربه نشان میدهد که با وجود فشارهای بیرونی، میتوان با ارائه راهکارهای کارآمد و متناسب با نیاز روز، مسیر جدیدی گشود.
سرمایه گذاری بر روی «هوش مصنوعی در کنترل عملیات لجستیک» و «مدیریت هوشمند ناوگان و خدمه در اقصا نقاط سرزمینی» نه یک انتخاب، که یک ضرورت اجتناب ناپذیر برای کاهش هزینه های سربار و رقابت در بازارهای منطقه ای است. همچنین استفاده از «سیستم های پیش بینی عرضه و تقاضا» می تواند به شرکت های حمل ونقل کمک کند تا با دقت بیشتری موجودی و زمان بندی خود را مدیریت کنند.
آینده نیروی انسانی؛ تغییر ماهیت، نه حذف
نگرانی بزرگ فعالان صنعت، بیکاری ناشی از ورود ربات ها و نرم افزارها ست. اما واقعیت این است که روند جهانی، جایگزینی انسان با ماشین نیست، بلکه «انسان هوشمند» جایگزین «انسان سنتی» میشود. مشاغل تکراری مانند ثبت دستی بارنامه، محاسبات دستی هزینه ها و ردیابی تلفنی محموله ها کمرنگ تر خواهد شد و به جای آن، تقاضا برای تحلیلگران داده، برنامه نویسان، مدیران سیستم های حمل ونقل هوشمند و تکنسین های نگهداری تجهیزات رباتیک رشد تصاعدی خواهد یافت. بنابر این، لازم است از همین امروز برنامه های آموزشی و توانمندسازی نیروی کار برای این تحول عظیم طراحی شود.
پیشنهادات
دنیا در حال عبور از حمل ونقل سنتی است. هوش مصنوعی امروز نه یک ابزار لوکس، که قلب تپنده لجستیک پیشرفته محسوب میشود. ایران برای آنکه در مسیر کریدورهای بین المللی جدید در آینده به حاشیه رانده نشود، چاره ای جز آغاز یک تحول زیربنایی در صنعت حمل ونقل خود ندارد. تحولی که از «دیجیتالی شدن اسناد» شروع میشود و به «استفاده از الگوریتم های پیش بینی تقاضا و ناوگان خودران» ختم میگردد. پیشنهاد می شود:
۱. ایجاد کنسرسیوم لجستیک دیجیتال: متشکل از بخش خصوصی و دولتی برای سرمایه گذاری روی دستیاران هوشمند
۲. توسعه پایش داده : اتصال و همخوانی سامانه های گمرکی، راهداری و بندری به یکدیگر، حتی در درون ساختارهای عملیاتی در شرکت های حمل و نقل بین المللی در ایران
۳. طراحی برنامه های تشویقی : برای شرکت هایی که از فناوری های نوین در حمل ونقل استفاده می کنند.
در غیر این صورت،
قطار هوشمندسازی، صنعت حمل و نقل بین المللی ایران را در ایستگاه تاریخی خود تنها خواهد گذاشت و سهم این کشور از تجارت جهانی به کمترین خواهد رسید.
تهیه و تنظیم: امیرسلمان افشار
(مدیر عامل / شرکت حمل و نقل بین المللی آریا ساربان اسیا)
